O Arilju

Geografski podaci

Opština Arilje se nalazi u zapadnom delu Republike Srbije, u sastavu Zlatiborskog okruga. Smeštena je između slivova reka Moravice, Velikog i Malog Rzava, na ukupnoj površini od 349 km2. Arilje, kao administrativni centar opštine, se nalazi na nadmorskoj visini od 342 m. dok se nadmorska visina kreće od 330 do 1382 metra. Najviši vrh Opštine Arilje je planina Kukutnica, 1.382 mnv.

Geografski, opština Arilje je dobro povezana sa većim privrednim, kulturnim i administrativnim centrima u Srbiji. Magistralni put M21 koji vodi ka Crnoj Gori i Bosni i Hercegovini udaljen je 14 km od Arilja kao i glavna železnica Beograd – Bar koja prolazi kroz Požegu.

Demografski podaci

Prema poslednjem popisu stanovništva iz 2011. godine opština Arilje ima 18.792 stanovnika, od kojih muškaraca 9.316 i žena 9.476, što je za 992 stanovnika manje od popisa stanovništva iz 2002. godine. Statistička procena broja stanovnika za 2017. godinu bila je 18.109. U urbanom delu opštine živi 6.763 stanovnika, dok u ruralnom delu 12.029 stanovnika.

Arilje ima 22 mesne zajednice: Arilje, Bjeluša, Bogojevići, Brekovo, Visoka, Virovo, Vrane, Vigošte, Grdovići, Grivska, Dobrače, Dragojevac, Kruščica, Latvica, Mirosaljci, Pogled, Radobuđa, Radoševo, Severovo, Stupčevići, Trešnjevica i Cerova.

Arilje, foto:Bojan Bralušić
Istorijat

Arilje nastaje u drugoj polovini IX veka kao malo naselje na rimskom putu od Požege do Ivanjice. Arilje nikad nije nosilo naziv Moravica, već se nalazimo u zemlji Moravice. Prvi pisani trag o Arilju se pronalazi u Dubrovačkom Arhivu. 1405. godine postoji podatak o jednom karavanu koji je prolazio kroz Archilia in Morauiza na putu do svog odredišta. To je i jedini pisani trog o Arilju u srednjem veku. A greška da je nazivano Moravica potiče iz, verovatno permutacije podataka od strane nestručnih tumača istorijskih izvora.

Po predanju u IX veku izbeglice iz Larise donele su sa sobom kult verovanja u Svetog Ahilija – episkopa iz Larise, koji je bio borac protiv arijevske jeresi a po kome je naselje kasnije i dobilo ime. Manastir Moravice postaje centar jedne od arhiepiskopija kada je Sveti Sava postao Prvi srpski arhiepiskop 1219.godine, pa se i naselje počelo razvijati oko manastira. Novu crkvu podigao je kralj Dragutin i oslikao je 1296.godine. U doba cara Dušana, Moravička episkopija podignuta je u rang mitropolije, po proglašenju Srpske Patrijaršije 1346. godine. Tokom Velike seobe Srba u XVII veku, Arilje ostaje pusto. Novo stanovništvo se doselilo sa prostora Hercegovine i Crne Gore. 1880.godine Arilje je proglašeno za varošicu od strane Milana Obrenovića.

Privreda

Broj privrednih društava u Arilju je u 2017.godini bio 300, dok je broj preduzetnika bio 707. Dominantne grane privrede su poljoprivreda i prerada poljoprivrednih proizvoda, tekstilna industrija, drvoprerada i metaloprerada. Arilje je u regionu poznato po Ariljskoj malini i Ariljskom tekstilu. Poljoprivrednu površinu čini 57,7% ukupne površine opštine.

Broj zaposlenih u opštini Arilje u 2017.godini bio je 6.281, u 2016.godini je iznosio 6.043 zaposlenih dok je u 2015.godini bio 5.769. Broj nezaposlenih u 2017.godini bio je 1.117, u 2016.godini taj broj je iznosio 1.240 dok je u 2015. godini bio 1.267. Prosečna zarada za 2017. godinu bila je 32.188 dinara. Arilje pripada drugoj grupi po stepenu razvijenosti Republike Srbije.

O kulturnim resursima u Arilju

Na području opštine Arilje zastupljena su raznovrsna kulturna dobra iz različitih vremenskih perioda, koja su proglašena ili uživaju prethodnu zaštitu. Proglašena kulturna dobra čine 4 spomenika kulture (crkva Sv. Ahilija, Svetog Nikole, Manastir Klisura i kuća Perke Krčevinca (narodnog heroja Stevana Čolovića). Evidentirana kulturna dobra zastupljena su pretežno u vidu arheoloških nalazišta, objekata sakralne arhitekture i narodnog graditeljstva, kao i kulturno –istorijske celine.

Crkva Sv. Ahilija

Ariljska crkva je zdanje iz 13. veka rađeno u Raškom stilu, u obliku slobodnog krsta, polukružnog oblika. 1219.godine Prvi Arhiepiskop Sava, odredio je ariljski manastir za centar Moravičke episkopije. Novu Sabornu crkvu Moravičke episkopije na mestu stare, podigao je kralj Dragutin Nemanjić između 1283. i 1296. godine. Glavna znamenitost ariljskog hrama su njegove freske, odraz srpskog srednjovekovnog umetničkog nasleđa, među kojima su portreti vladara iz loze Nemanjića, njihovi srodnici i svi arhiepiskopi od osnivanja nezavisne Srpske crkve. U doba Cara Dušana, Moravička episkopija podignuta je u rang mitropolije, po proglašenju Srpske Patrijaršije 1346. godine. Crkva Svetog Ahilija, kao spomenik kulture od izuzetnog značaja, direktno je pod nadzorom Republičkog zavoda za zaštitu spomenika kulture – Beograd i uživa prvi stepen zaštite.

Manastir Klisura

Manastir Klisura nalazi se na 13 kilometara od Arilja u klisuri reke Moravice. Građen je u 13. veku i posvećen arhanđelima Mihailu i Gavrilu. Za vreme turske najezde, manastir je 1688. godine zapaljen, a pust je ostao od 1690.godine od vremena velike seobe Srba pod Arsenijem Čarnojevićem. U devetnaestom veku manastir je bio osnovna škola, a za vreme srpsko-turskog rata (Javorski rat) u njemu je bila smeštena vojna bolnica. Manastir je iznova oslikan 1952. godine. Pri manastiru je 1961. godine podignut novi konak i od tada funkcioniše kao ženski manastir.

Crkva Svetog Nikole u Brekovu

Crkva Sv. Nikole nalazi se u selu Brekovu– 32 km od Arilja. Tačno vreme nastanka ove crkve se ne zna, pa po jednom predanju ona potiče iz jedanaestog veka i podigao ju je Stefan Nemanja, a po drugom crkva je bila metoh crkve Svetog Ahilija iz trinaestog veka. Prema načinu gradnje smeštaju je u šesnaesti i početak sedamnaestog veka. Crkva je manja jednobrodna građevina, građena po ugledu na Raški stil gradnje. Više je puta stradala, ali je i obnavljana 1765. i 1824. godine. 1930. godine dozidana je priprata, a 1945. godine miniran je spomenik kralju Aleksandru koji se nalazio u porti crkve, pa je crkva ponovo stradala, ali je i nedugo zatim obnovljena. Pored crkve nalazi se nova zgrada parohijskog doma.

Crkva Svetog Ilije na Gradini

Na desetom kilometru od Arilja, na šest stotina šezdeset metara nadmorske visine, postavljena na strmom stenovitom uzvišenju – Gradini, malena crkva Svetog Ilije. Posle tri godine arheeološkog istraživanja saznaje se da je Gradina bila srpski vojni objekat, veoma značajan i dragocen zbog svog strateški savršenog položaja. Sa tri strane okružuje je Moravica, a samo sa jedne je moguće joj pristupiti. Služila je kao vojno utvrđenje tokom srednjeg veka a taj sloj, odnosno te građevine predstavljaju tek četvrti kulturološki sloj otkriven na Gradini. Istina da je ona bila aktraktivna lokacija tokom cele istorije, ali je najveći značaj imala tokom srednjeg veka. Stradala je u požaru tokom rata kneza Lazara i Nikole Altomanovića (u istom onom u kom je zapaljen i stari grad u Užicu, a sve se to desilo 1373. godine. Utvrđeno je da je Gradina bila sedište župe Moravica. Pokretan arheološki materijal ukazuje na korišćenje utvrđenja u vreme uspostavljanja župa kao teritorijalno – upravnih centara, a kao jedini lokalitet sa dominantnom pozicijom i tragovima ranosrednjovekovne epohe klasifikuju ga kao župski centar. Veoma bitan nalaz sa ovog lokaliteta su ostaci arhajske majolike – uvozne italijanske srednjovekovne keramike koju su mogli samo velikaši da priušte. Jedino nalazište arhajske majolike na teritoriji Srbije je bio Ras do ovog otkrića na našoj Gradini.

Crkva Svete Trojice u Bjeluši

Smeštena na uzvišenoj zaravni, izgrađena je u drugoj polovini devetnaestog veka na mestu ili u blizini neke od prethodnih crkava. U dvorištu crkve nalazi se zvonara, koja je veća od crkve. U porti crkve podignuta su dva spomenika krajputaša, koji su posvećeni vojnicima srpske vojske u Prvom svetskom ratu.

Kuća Stevana Čolovića

Rodna kuća narodnog heroja Stevana Čolovića u Radobuđi, koja je bila štab partizanskog odreda ovog kraja postala je spomenik narodno oslobodilačke borbe, u njoj je živeo i radio narodni heroj Stevan Čolović a danas to je memorijalni muzej ustanka Ariljskog sreza.

Gradsko Jezgro

Gradsko jezgro obuhvata deo oko crkve Svetog Ahilija, trg i deo ulice Sveti Ahilije i predstavlja krug kulture koga karakterišu građevine iz različitih perioda. Najznačajnije građevine su crkva Svetog Ahilija sa portom, ispred koje je Suvi rov, Narodna biblioteka, Gradska galerija, bioskop sa turističkim info centrom. Konak Serdara Jovana Mićića sklonjen je zbog rekonstrukcije. Na gradskom trgu je i spomenik maline a tokom leta ovo je jedna od glavnih lokacija na kojima se održava Ariljska letnja muzička manifestacija.

O turističkim resursima u Arilju

Na teritoriji opštine Arilje nalaze se dva zaštićena prirodna dobra, spomenik prirode Kraški izvor, Bjeluška potajnica i prirodna retkost biljne vrste Ilexacuifolium koja ima status trajne, obavezne namene i bez odgovarajućeg postupala u skladu sa zakonom, ne mogu se menjati.

Reka Rzav

Reka Rzav dugačka je 62 km. Izvire u podnožju planine Mučanj. Prave ga Presečka reka koja izvire na obroncima planine Čemernice i Jamčica u selu Močioci. Od sela Močioci reka teče kanjonom do sela Visoka, gde se nalaze izvorišta termalnih voda – Visočka banja. U selu Visoka u Rzav se ulivaju dve reke: Ljubišnjica i Katušnica. U selu Roge postoje termalne vode – Roška banja. Mali Rzav se uliva u Veliki Rzav sa desne strane, nedaleko od Arilja.

Na Velikom Rzavu postoji veliki broj plaža: Gradska plaža, Uski vir, Ševelj, Žuta stena, Zelena plaža, Sonjine čari, Bosa noga, Urjak i Vaskovića Vodenica. Na plažama Žuta Stena, Zelena plaža, Bosa Noga i Urjak postoje ugostiteljski objekti koji rade tokom leta. Poslednjih godina na reci Rzav organizuje se rafting.

Visočka banja

40 kilometara od Arilja na nadmorskoj visini od 600 metara, u klisuri Okruglici, u selu Visoka smeštena je Visočka banja koju karakterišu topli izvori mineralne vode koji pripadaju kalijum-magnezijum hidrokarbonatnim, oligomineralnim, hipotermalnim vodama. Banju čine dva bazena za kupanje na otvorenom čija je temperatura vode 25 stepeni. Banjska voda leči reumu, nervne i srčane bolesti, dobra je za kožna oboljenja i za vid.

Reka Panjica

Reka Panjica nalazi se u selu Dobrače. Kanjon reke Panjice prohodan je i atraktivan za jednodnevni pešački obilazak. Na reci se u prolećnim mesecima formiraju vodopad i slapovi. Na reci Panjici nalazi se i vodena pećina (22 km od Arilja) koja je primer kraškog oblika reljefa i zaštićena biljna vrsta campanula secundiflora. Istraživanja pećine započeta su 2018.godine i biće završena naredne godine. Deo istraživanja finasira Ustanova Biblioteka Arilje.